મારાં લગ્નને દોઢ વર્ષ થયું છે. છેલ્લા ૩-૪ મહિનાથી અમે ગર્ભધારણનો પ્રયત્ન કરીએ છીએ, પણ સફળતા મળી નથી. ગયા મહિને મારો વીર્ય રિપોર્ટ કરાવ્યો, જેમાં શુક્રાણુ સંખ્યા ૭.૫ મિલિયન/મિલિ અને ગતિ ૭૦% આવી. આઠ વર્ષની ઉંમરે મારા જનનાંગ પાસેના ભાગમાં એક ઑપરેશન થયું હતું.
બે દિવસના અંતરે તરત રિપોર્ટ કરાવ્યો હોય તો પણ શુક્રાણુ ઓછા આવી શકે? સ્ખલન વખતે દબાણ ઓછું લાગે છે, તેનાથી ગર્ભમાં તકલીફ થાય? પત્નીનું માસિક ૨૫-૨૬ દિવસનું છે; કયા દિવસોમાં સંબંધ રાખવાથી ગર્ભની શક્યતા વધે? શુક્રાણુ વધારવાના ઉપાય જણાવશો.
નમસ્તે
આપનો દિવસ સ્વસ્થ રહે !!
ડૉ. નિકુલ પટેલ દ્વારા સંચાલિત આયુર્વેદના આરોગ્ય વિશ્વમાં આપનું સ્વાગત છે.
સીધો જવાબ: ૭.૫ મિલિયન/મિલિ સંખ્યા સામાન્ય (૧૫ મિલિયન કે વધુ) કરતાં ઓછી છે, પણ ગતિ સારી છે. એક જ રિપોર્ટ પરથી નિષ્કર્ષ ન કાઢવો; ૨-૫ દિવસના સંયમ પછી ૨-૩ અઠવાડિયે ફરી તપાસ કરાવવી. બાળપણનું ઑપરેશન કયું હતું તે જાણવું મહત્વનું છે. જીવનશૈલી, આયુર્વેદિક સારવાર અને યોગ્ય સમયે સંબંધથી ઘણા દંપતીમાં ગર્ભ શક્ય બને છે.
સમસ્યાની સમજ
- વીર્યનો રિપોર્ટ એક સમયે ઘણો બદલાય છે; તાવ, તણાવ, ગરમી કે ટૂંકા સંયમથી સંખ્યા ઓછી આવી શકે.
- બાળપણમાં વૃષણ નીચે ન ઊતર્યું હોય (અનડિસેન્ડેડ ટેસ્ટિસ) કે હર્નિયાનું ઑપરેશન થયું હોય, તો શુક્રાણુ ઉત્પાદન પર અસર થઈ શકે; યુરોલૉજિસ્ટ તપાસ ઉપયોગી.
- સ્ખલનનું “દબાણ” ઓછું લાગવું સામાન્ય રીતે ગર્ભધારણ પર અસર કરતું નથી.
- પત્નીની તપાસ પણ સાથે કરાવવી.
યોગ્ય દિવસો
૨૫-૨૬ દિવસના નિયમિત માસિકમાં ઓવ્યુલેશન સામાન્ય રીતે ૧૧મા-૧૨મા દિવસની આસપાસ થાય છે. એટલે માસિકના પહેલા દિવસથી ગણીને લગભગ ૯મા થી ૧૫મા દિવસ સુધી એકાંતરે સંબંધ ઉપયોગી. ઓવ્યુલેશન કિટ કે ફોલિકલ સ્ટડીથી ચોક્કસ સમય જાણી શકાય.
આયુર્વેદની દૃષ્ટિ
આયુર્વેદમાં ઓછા શુક્રાણુને ક્ષીણ શુક્ર (શુક્ર ધાતુની ઊણપ) કહેવાય છે. શુક્ર શરીરની સૌથી સૂક્ષ્મ ધાતુ છે, જે સારા અગ્નિ અને બધી ધાતુઓના પોષણથી બને છે. ઉજાગરા, ચિંતા, વધુ શ્રમ, તીખું-ખારું, દારૂ-ધૂમ્રપાન શુક્ર ઘટાડે છે. ગર્ભ માટે ઋતુ, ક્ષેત્ર, અંબુ અને બીજ ચારેય જરૂરી છે. સારવારમાં વાજીકરણ (શુક્ર પોષક ચિકિત્સા) મુખ્ય છે.
વ્યવહારુ ઉપાય
- ધૂમ્રપાન, તમાકુ, દારૂ બંધ.
- ખોળામાં લૅપટૉપ, ગરમ પાણીમાં લાંબું સ્નાન, ટાઇટ અંતર્વસ્ત્ર ટાળવાં.
- વજન નિયંત્રણ, રોજ કસરત, ૭-૮ કલાક ઊંઘ.
- દર મહિને “આ વખતે થશે?” નો તણાવ ઓછો કરવો.
આહાર
- દૂધ, ઘી માપસર, બદામ, અખરોટ, ખજૂર, કોળાનાં બી, દાડમ, આમળાં, લીલાં શાક.
- જંક ફૂડ, વધુ તીખું-ખારું, ઠંડાં પીણાં ઓછાં.
ઔષધ અને પંચકર્મ
આયુર્વેદમાં અશ્વગંધા, કૌંચ બીજ, શતાવરી, ગોક્ષુર, સફેદ મૂસળી જેવાં વાજીકર દ્રવ્યો શુક્ર પોષણ માટે ઉપયોગી ગણાય છે. યોગ્ય દવા, માત્રા અને સમય આપની સ્થિતિ તપાસ્યા પછી વૈદ્ય નક્કી કરશે. વૈદ્ય શોધન (વિરેચન, બસ્તિ) પછી વાજીકરણ ચિકિત્સા સૂચવી શકે. સામાન્ય રીતે શુક્રાણુ બનવામાં લગભગ ૩ મહિના લાગે છે, એટલે સુધારો જોવા ધીરજ જરૂરી છે.
ક્યારે તરત ડૉક્ટરને બતાવવું?
- વૃષણમાં ગાંઠ, દુખાવો કે સોજો
- વૃષણ કોથળીમાં નસો ફૂલેલી લાગવી (વેરિકોસીલ)
- ફરીના રિપોર્ટમાં સંખ્યા વધુ ઘટે
- પત્નીની ઉંમર ૩૫ થી વધુ હોય તો રાહ જોયા વગર નિષ્ણાત
સંબંધિત પ્રશ્નો
વીર્ય તપાસ પહેલાં કેટલા દિવસ સંયમ રાખવો?
સામાન્ય રીતે ૨ થી ૫ દિવસ; લૅબની સૂચના પ્રમાણે.
શુક્રાણુ વધવામાં કેટલો સમય લાગે?
નવા શુક્રાણુ બનવામાં લગભગ ત્રણ મહિના; ત્યાર પછી ફરી તપાસ ઉપયોગી.
ઓછા શુક્રાણુ હોય તો પણ ગર્ભ રહી શકે?
હા, ઘણા કિસ્સામાં કુદરતી રીતે કે સહાયક સારવારથી શક્ય છે; તપાસ પ્રમાણે નિર્ણય.
ટૂંકમાં: ૭.૫ મિલિયન શુક્રાણુ સંખ્યા સામાન્ય કરતાં ઓછી છે, પણ એક રિપોર્ટથી નિષ્કર્ષ ન કાઢવો; ૨-૫ દિવસના સંયમ પછી ફરી તપાસ કરાવો. જીવનશૈલી સુધારણા, યોગ્ય દિવસોમાં સંબંધ અને વૈદ્યની સલાહથી વાજીકરણ સંભાળ ઉપયોગી છે.
આપ રિપોર્ટ સાથે રૂબરૂ કે ઓનલાઇન સલાહ લઈ શકો છો.
વૈદ્ય નિકુલ પટેલ (બી.એ.એમ.એસ.)
307, ત્રીજો માળ, શાલિન કોમ્પ્લેક્સ, ફરકી લસ્સીની ઉપર, કૃષ્ણબાગ ચાર રસ્તા, મણિનગર, અમદાવાદ – 380008
સમય: સવારે 10:00 થી 1:00 અને બપોરે 3:00 થી 6:30 | શનિ–રવિ: બંધ
📍 ક્લિનિકનું Location — Google Maps