લગ્નપ્રસંગ કે નાના-મોટા પ્રસંગોમાં જમણવાર રાખવામાં આવે છે, અને તેમાં જાતજાતની વાનગીઓ પીરસાય છે. મેં જોયું છે કે નાનાં બાળકોથી લઈને વડીલો સુધી ઘણા લોકો પહેલા જ કોળિયે મીઠાઈ ખાય છે.
આ પરંપરા કેમ છે? શું ભોજનની શરૂઆત મીઠાઈથી કરવી આરોગ્ય માટે સારી છે? આયુર્વેદ ભોજનમાં વાનગીઓના ક્રમ વિશે શું કહે છે? ડાયાબિટીસ કે વજનની તકલીફ હોય તો શું ધ્યાન રાખવું?
નમસ્તે
આપનો દિવસ સ્વસ્થ રહે !!
ડૉ. નિકુલ પટેલ દ્વારા સંચાલિત આયુર્વેદના આરોગ્ય વિશ્વમાં આપનું સ્વાગત છે.
સીધો જવાબ: આયુર્વેદમાં ભોજનની શરૂઆતમાં મધુર (મીઠો) રસ લેવાનું વર્ણન છે, કારણ કે તે ભારે હોય છે અને ભૂખ તીવ્ર હોય ત્યારે સારી રીતે પચે છે. પણ તે “થોડી માત્રા” માટે છે. ડાયાબિટીસ, વધુ વજન કે કફની તકલીફવાળા લોકોએ મીઠાઈ ખૂબ ઓછી લેવી.
આયુર્વેદની દૃષ્ટિ
આયુર્વેદ મુજબ ભોજનમાં છ રસ (સ્વાદ) હોય છે: મધુર, અમ્લ (ખાટો), લવણ (ખારો), કટુ (તીખો), તિક્ત (કડવો), કષાય (તૂરો). કેટલાક ગ્રંથો ભોજનનો ક્રમ પણ સૂચવે છે: શરૂઆતમાં મધુર અને ભારે, વચ્ચે ખાટું-ખારું, અને અંતે તીખું-કડવું-તૂરું તથા હલકું. કારણ એ કે ભોજનની શરૂઆતમાં અગ્નિ (પાચનશક્તિ) સૌથી તીવ્ર હોય છે, જે ભારે દ્રવ્ય પચાવી શકે. મધુર રસ વાત શાંત કરે છે અને મનને સંતોષ આપે છે.
ભોજનની શરૂઆતમાં ઘી-ભાતનો કોળિયો લેવાની જૂની પ્રથા પણ આ જ સિદ્ધાંત પર આધારિત છે.
સાવચેતી
- આજની મીઠાઈઓ ખાંડ, મેંદો અને તળેલી હોવાથી ખૂબ ભારે છે; “થોડી” નો અર્થ ખરેખર થોડી.
- જમણવારમાં એક સાથે ઘણી મીઠાઈ, ફરસાણ અને ભારે વાનગીઓ લેવાથી અપચો, એસિડિટી અને આળસ થાય છે.
- ડાયાબિટીસ હોય તો શરૂઆત સલાડ, દાળ કે શાકથી કરવી વધુ સારી; મીઠાઈ ટાળવી કે ખૂબ નાની માત્રા.
સ્વસ્થ જમણવાર માટે સૂચન
- ભૂખના લગભગ ત્રણ ભાગ જેટલું જ જમવું; પેટ ઠાંસીને નહીં.
- શાંતિથી બેસીને, ચાવીને જમવું.
- જમ્યા પછી થોડું ચાલવું; તરત ઊંઘ નહીં.
- જમ્યા પછી છાશ (દિવસે) પાચન માટે સારી.
ઔષધ
ભારે જમણ પછી અપચો થાય તો આયુર્વેદમાં હિંગ્વાષ્ટક ચૂર્ણ કે આદુ-લીંબુ જેવા પાચક ઉપાય ઉપયોગી ગણાય છે. યોગ્ય દવા, માત્રા અને સમય આપની સ્થિતિ તપાસ્યા પછી વૈદ્ય નક્કી કરશે.
ક્યારે ડૉક્ટરને બતાવવું?
- જમ્યા પછી વારંવાર છાતીમાં બળતરા કે દુખાવો
- ડાયાબિટીસમાં જમણવાર પછી સુગર ખૂબ વધવી
- ઊલટી, પેટમાં તીવ્ર દુખાવો
સંબંધિત પ્રશ્નો
ભોજનમાં છ રસ કેમ જરૂરી?
આયુર્વેદ મુજબ છ રસ શરીર અને મનનું સંતુલિત પોષણ કરે છે.
જમ્યા પછી મીઠાઈ ખાવી યોગ્ય?
આયુર્વેદ મુજબ ભારે મીઠાઈ અંતે લેવાથી પાચન વધુ ભારે બને છે; થોડી અને શરૂઆતમાં વધુ યોગ્ય.
ડાયાબિટીસમાં જમણવારમાં શું ખાવું?
સલાડ, દાળ, શાક અને રોટલી; મીઠાઈ, ભાત અને તળેલું ખૂબ ઓછું.
ટૂંકમાં: આયુર્વેદ મુજબ ભોજનની શરૂઆતમાં થોડો મધુર રસ લેવો યોગ્ય છે, કારણ કે ત્યારે પાચનશક્તિ તીવ્ર હોય છે. પણ આજની ભારે મીઠાઈ ખૂબ થોડી લેવી; ડાયાબિટીસ કે વધુ વજનમાં શરૂઆત સલાડ-દાળથી કરવી સારી.
આપ આહાર વિશે વધુ માર્ગદર્શન માટે સલાહ લઈ શકો છો.
વૈદ્ય નિકુલ પટેલ (બી.એ.એમ.એસ.)
307, ત્રીજો માળ, શાલિન કોમ્પ્લેક્સ, ફરકી લસ્સીની ઉપર, કૃષ્ણબાગ ચાર રસ્તા, મણિનગર, અમદાવાદ – 380008
સમય: સવારે 10:00 થી 1:00 અને બપોરે 3:00 થી 6:30 | શનિ–રવિ: બંધ
📍 ક્લિનિકનું Location — Google Maps