હું ૫૩ વર્ષનો છું અને શિક્ષક છું. મને વારંવાર તરસ લાગતી અને વારંવાર પેશાબ જવું પડતું, એટલે શંકા થતાં લોહી અને પેશાબની તપાસ કરાવી. રિપોર્ટમાં બ્લડ સુગર ૩૨૦ અને પેશાબમાં પણ સુગર આવી. મારા પિતાને ડાયાબિટીસ હતો, અને મારા બે ભાઈ તથા એક બહેનને પણ છે.
મને કહેવામાં આવ્યું કે ડાયાબિટીસની દવા આખી જિંદગી લેવી પડે છે, એટલે હું આયુર્વેદિક સારવાર વિશે જાણવા માંગુ છું. શું આયુર્વેદથી ડાયાબિટીસ કાબૂમાં આવી શકે? આહાર અને જીવનશૈલીમાં શું ફેરફાર કરવા? આધુનિક દવા લેવી જરૂરી છે કે નહીં?
નમસ્તે
આપનો દિવસ સ્વસ્થ રહે !!
ડૉ. નિકુલ પટેલ દ્વારા સંચાલિત આયુર્વેદના આરોગ્ય વિશ્વમાં આપનું સ્વાગત છે.
સીધો જવાબ: સુગર ૩૨૦ એ ઊંચું સ્તર છે, એટલે તરત ડૉક્ટર પાસે સંપૂર્ણ તપાસ અને જરૂરી સારવાર શરૂ કરવી જરૂરી છે. આયુર્વેદિક સારવાર, આહાર અને કસરત તેની સાથે ખૂબ ઉપયોગી સહાયક બને છે, અને ઘણા લોકોમાં સુગર નિયંત્રણ સુધરે છે. ડૉક્ટરની દવા જાતે બંધ ન કરવી.
સમસ્યાની સમજ
વારંવાર તરસ, વારંવાર પેશાબ અને ઊંચી સુગર ડાયાબિટીસનાં લક્ષણ છે. પારિવારિક ઇતિહાસ હોય તો જોખમ વધુ હોય છે. લાંબા સમય સુધી ઊંચી સુગર આંખ, કિડની, નસ, હૃદય અને પગ પર અસર કરી શકે, એટલે સમયસર નિયંત્રણ ખૂબ મહત્વનું છે.
આયુર્વેદની દૃષ્ટિ
આયુર્વેદમાં ડાયાબિટીસને મધુમેહ (પ્રમેહનો એક પ્રકાર) કહ્યો છે. ચરક સંહિતા તેનાં કારણોમાં બેઠાડુ જીવન, વધુ ઊંઘ, દૂધ-દહીં-ગોળ-મીઠાઈ જેવા ભારે, કફ વધારનારા ખોરાકનો અતિરેક ગણાવે છે. કફ અને મેદ (ચરબી) વધવાથી શરીરના સ્રોતો અવરોધાય છે, અને પછી વાત પણ વધે છે. વારસાગત (સહજ) મધુમેહને આયુર્વેદ વધુ સાવચેતી માગતો ગણે છે.
વ્યવહારુ ઉપાય
- ડૉક્ટર પાસે HbA1c, કિડની, લિપિડ, આંખની તપાસ.
- ઘરે નિયમિત સુગર તપાસ અને નોંધ.
- રોજ ૪૫ મિનિટ ઝડપી ચાલવું, અઠવાડિયે ઓછામાં ઓછા ૫ દિવસ.
- વજન વધુ હોય તો ધીમે ધીમે ઘટાડવું.
- પગની રોજ તપાસ; ઘા કે ફોલ્લો હોય તો તરત બતાવવું.
આહાર
- જવ, બાજરી, જુવાર, મગ, કડવાં-તૂરાં શાક (કારેલાં, મેથી, પરવળ), લીલાં શાક.
- મીઠાઈ, ગોળ, ખાંડ, મેંદો, ઠંડાં પીણાં, વધુ ભાત અને બટાટા ઓછાં.
- રાતે હળવું ભોજન; દિવસે ઊંઘ નહીં.
ઔષધ, યોગ અને પંચકર્મ
આયુર્વેદમાં ગુડમાર, મામેજવો, જાંબુના ઠળિયા, હળદર-આમળાં જેવાં દ્રવ્યો પ્રમેહમાં ઉપયોગી ગણાય છે. યોગ્ય દવા, માત્રા અને સમય આપની સ્થિતિ તપાસ્યા પછી વૈદ્ય નક્કી કરશે. ડૉક્ટરની દવા ચાલુ હોય તો આયુર્વેદિક દવા સાથે લેતાં સુગર વધુ ઘટી શકે, એટલે બંનેને જાણ કરીને જ લેવી. યોગ: સૂર્ય નમસ્કાર, મંડૂકાસન, અર્ધ મત્સ્યેન્દ્રાસન, કપાલભાતિ (BP કે હૃદયરોગ હોય તો સલાહથી). વૈદ્યની તપાસ પછી વિરેચન જેવું શોધન પણ સૂચવી શકાય.
ક્યારે તરત ડૉક્ટરને બતાવવું?
- સુગર ૩૦૦ થી વધુ સતત, કે ખૂબ ઓછી (ચક્કર, પરસેવો, ધ્રુજારી)
- ઊલટી, પેટમાં દુખાવો, ખૂબ થાક, ગૂંચવણ
- પગમાં ઘા જે રુઝાય નહીં, ઝણઝણાટી
- આંખે ઝાંખું દેખાવું, છાતીમાં દુખાવો
સંબંધિત પ્રશ્નો
આયુર્વેદિક દવા સાથે ડાયાબિટીસની દવા લઈ શકાય?
ઘણી વાર હા, પણ સુગર વધુ ઘટવાનું જોખમ હોવાથી બંને ડૉક્ટરને જાણ કરીને અને નિયમિત તપાસ સાથે.
ડાયાબિટીસમાં કયું અનાજ સારું?
જવ, બાજરી, જુવાર અને આખાં અનાજ, માપસર પ્રમાણમાં.
પરિવારમાં ડાયાબિટીસ હોય તો બાળકો શું કરે?
નિયમિત કસરત, યોગ્ય વજન અને ૩૦ વર્ષ પછી સમયાંતરે સુગર તપાસ.
ટૂંકમાં: સુગર ૩૨૦ ઊંચું સ્તર છે, તેથી ડૉક્ટરની તપાસ અને સારવાર તરત જરૂરી છે. આયુર્વેદમાં તેને મધુમેહ કહેવાય છે; જવ-બાજરી જેવો આહાર, રોજ ચાલવું, વજન નિયંત્રણ અને વૈદ્યની સલાહથી ઔષધ સહાયક બને છે.
આપ રિપોર્ટ સાથે રૂબરૂ કે ઓનલાઇન સલાહ લઈ શકો છો.
વૈદ્ય નિકુલ પટેલ (બી.એ.એમ.એસ.)
307, ત્રીજો માળ, શાલિન કોમ્પ્લેક્સ, ફરકી લસ્સીની ઉપર, કૃષ્ણબાગ ચાર રસ્તા, મણિનગર, અમદાવાદ – 380008
સમય: સવારે 10:00 થી 1:00 અને બપોરે 3:00 થી 6:30 | શનિ–રવિ: બંધ
📍 ક્લિનિકનું Location — Google Maps