મને ઘણાં વર્ષોથી પ્લુરસીની તકલીફ છે. ડૉક્ટરની દવા ચાલુ હોય ત્યાં સુધી સારું રહે છે, પણ દવા બંધ થતાં ફરી તકલીફ શરૂ થાય છે. મને સતત શરદી રહે છે, પીળો કફ નીકળે છે, શ્વાસ લેવામાં મુશ્કેલી થાય છે અને ડાબા ફેફસાની બાજુએ ખૂબ દુખાવો થાય છે.
મેં સાંભળ્યું છે કે આ તકલીફમાં ફેફસાની આસપાસ પાણી ભરાય છે. આ રોગ કાયમ માટે ઓછો થાય તે માટે આયુર્વેદમાં શું ઉપાય છે? આહાર અને દિનચર્યામાં શું ધ્યાન રાખવું?
નમસ્તે
આપનો દિવસ સ્વસ્થ રહે !!
ડૉ. નિકુલ પટેલ દ્વારા સંચાલિત આયુર્વેદના આરોગ્ય વિશ્વમાં આપનું સ્વાગત છે.
સીધો જવાબ: પ્લુરસી એટલે ફેફસાને ઢાંકતા પડ (પ્લુરા) માં સોજો, ક્યારેક સાથે પાણી ભરાવું. વારંવાર થાય તો તેનું મૂળ કારણ, જેમ કે જૂનું ઇન્ફેક્શન કે ટીબી, શોધવું ખૂબ જરૂરી છે. આયુર્વેદિક સારવાર ડૉક્ટરની તપાસ અને સારવાર સાથે સહાયક તરીકે ઉપયોગી બને છે.
સમસ્યાની સમજ
પ્લુરા એ ફેફસાની બહારનું પાતળું આવરણ છે. તેમાં સોજો આવે ત્યારે શ્વાસ લેતાં છાતીમાં ચૂભતો દુખાવો થાય છે. પીળો કફ, વારંવાર શરદી અને શ્વાસ ચડવો સાથે હોય તો ફેફસામાં ચાલુ ઇન્ફેક્શનની શક્યતા તપાસવી પડે. ભારતમાં વારંવાર થતી પ્લુરસીમાં ટીબીની તપાસ ખાસ જરૂરી છે.
આયુર્વેદની દૃષ્ટિ
આયુર્વેદમાં બાજુમાં થતા ચૂભતા દુખાવાને પાર્શ્વ શૂળ કહેવાય છે, અને કફ સાથેની શ્વાસની તકલીફને કાસ-શ્વાસ માં સમજાવી છે. કફ શ્વાસમાર્ગ અવરોધે છે અને વાત દુખાવો તથા શ્વાસની તકલીફ વધારે છે. સારવારમાં કફ-વાત શમન, અગ્નિ સુધારણા અને ફેફસાંનું બળ વધારવું (રસાયન) મહત્વનું છે.
વ્યવહારુ ઉપાય
- છાતીનો એક્સ-રે, ગળફાની તપાસ અને ડૉક્ટર કહે તે પ્રમાણે ટીબી તપાસ.
- ડૉક્ટરે આપેલી દવા પૂરો કોર્સ લેવી; વચ્ચેથી બંધ ન કરવી.
- ગરમ પાણીની વરાળ, હૂંફાળું પાણી પીવું.
- ધૂમ્રપાન અને ધુમાડાવાળા વાતાવરણથી દૂર.
આહાર
- હલકો, ગરમ ખોરાક: મગની દાળ, ખીચડી, શાકનો સૂપ, સૂંઠ-હળદરવાળું દૂધ (પચે તો).
- ઠંડું, દહીં, આઇસક્રીમ, તળેલું, ભારે મીઠાઈ ઓછાં.
ઔષધ, યોગ અને પંચકર્મ
આયુર્વેદમાં પુષ્કરમૂળ, વાસા (અરડૂસી), કંટકારી, પિપ્પલી, સિતોપલાદિ ચૂર્ણ અને ચ્યવનપ્રાશ જેવાં દ્રવ્યો કફ-વાત શમન અને ફેફસાંના બળ માટે ઉપયોગી ગણાય છે. યોગ્ય દવા, માત્રા અને સમય આપની સ્થિતિ તપાસ્યા પછી વૈદ્ય નક્કી કરશે. તાવ કે તીવ્ર ઇન્ફેક્શન હોય ત્યારે પહેલાં ડૉક્ટરની સારવાર. સ્વસ્થ સમયમાં અનુલોમ-વિલોમ, ઊંડા શ્વાસની કસરત અને વૈદ્યની સલાહથી છાતી પર સ્નેહન-સ્વેદન ઉપયોગી.
ક્યારે તરત ડૉક્ટરને બતાવવું?
- ખૂબ શ્વાસ ચડવો, હોઠ વાદળી
- કફમાં લોહી
- તાવ, રાત્રે પરસેવો, વજન ઘટવું
- છાતીમાં અચાનક તીવ્ર દુખાવો
સંબંધિત પ્રશ્નો
પ્લુરસી ચેપી છે?
પ્લુરસી પોતે નહીં, પણ તેનું કારણ (જેમ કે ટીબી) ચેપી હોઈ શકે; તપાસ જરૂરી.
વારંવાર પ્લુરસી કેમ થાય?
અધૂરી સારવાર, જૂનું ઇન્ફેક્શન કે ફેફસાંની બીજી તકલીફ કારણ હોઈ શકે.
ચ્યવનપ્રાશ ફેફસાં માટે ઉપયોગી?
આયુર્વેદમાં તે રસાયન ગણાય છે; સુગર હોય તો વૈદ્યની સલાહથી લેવું.
ટૂંકમાં: પ્લુરસી એટલે ફેફસાના આવરણમાં સોજો. વારંવાર થાય તો એક્સ-રે, ગળફા અને ટીબીની તપાસ જરૂરી છે. ડૉક્ટરની સારવાર સાથે કફ-વાત શામક આયુર્વેદિક ઔષધ, ગરમ હલકો આહાર અને પ્રાણાયામ સહાયક છે.
આપ રિપોર્ટ સાથે રૂબરૂ કે ઓનલાઇન સલાહ લઈ શકો છો.
વૈદ્ય નિકુલ પટેલ (બી.એ.એમ.એસ.)
307, ત્રીજો માળ, શાલિન કોમ્પ્લેક્સ, ફરકી લસ્સીની ઉપર, કૃષ્ણબાગ ચાર રસ્તા, મણિનગર, અમદાવાદ – 380008
સમય: સવારે 10:00 થી 1:00 અને બપોરે 3:00 થી 6:30 | શનિ–રવિ: બંધ
📍 ક્લિનિકનું Location — Google Maps