મને ઘણા સમયથી મસાની તકલીફ રહે છે. મળત્યાગ વખતે દુખાવો અને બળતરા થાય છે, ક્યારેક થોડું લોહી પણ પડે છે. કબજિયાત વારંવાર રહે છે અને લાંબો સમય બેસીને કામ કરવું પડે છે. મલમ લગાવવાથી થોડો આરામ મળે છે, પણ તકલીફ ફરી પાછી આવે છે. ઑપરેશન વગર આયુર્વેદમાં કયો યોગ્ય ઉપાય છે? આહાર અને દિનચર્યામાં શું ફેરફાર કરવા?
નમસ્તે
આપનો દિવસ સ્વસ્થ રહે !!
ડૉ. નિકુલ પટેલ દ્વારા સંચાલિત આયુર્વેદના આરોગ્ય વિશ્વમાં આપનું સ્વાગત છે.
સીધો જવાબ: મસામાં મુખ્ય કારણ મોટે ભાગે જૂની કબજિયાત અને મળત્યાગ વખતે જોર કરવું હોય છે. ફાઇબરવાળો આહાર, પૂરતું પાણી, મળ નરમ રાખવો અને આયુર્વેદિક સારવારથી ઘણા લોકોને સારો આરામ મળે છે. લોહી પડતું હોય તો એક વાર ડૉક્ટર તપાસ જરૂરી છે.
સમસ્યાની સમજ
મળમાર્ગની નસોમાં સોજો આવવાથી મસા થાય છે. જોર કરવું, લાંબો સમય ટૉઇલેટમાં બેસવું, બેઠાડુ જીવન, વધુ વજન અને ગર્ભાવસ્થા જોખમ વધારે છે. લોહી ફક્ત મસાથી જ પડે એવું નથી; ફિશર કે બીજી તકલીફ પણ હોઈ શકે.
આયુર્વેદની દૃષ્ટિ
આયુર્વેદમાં મસાને અર્શ કહેવાય છે. ચરક સંહિતા તેનું મૂળ અગ્નિમાંદ્ય (નબળું પાચન) ગણે છે. વાત વધવાથી કબજિયાત અને દુખાવો, પિત્ત વધવાથી બળતરા અને લોહી, અને કફ વધવાથી સોજો અને ચીકાશ. સારવારમાં અગ્નિ સુધારણા અને વાત અનુલોમન (વાયુને નીચેની દિશામાં યોગ્ય ગતિ) મુખ્ય છે. આયુર્વેદમાં ક્ષારસૂત્ર અને ક્ષારકર્મ જેવી વિશેષ ચિકિત્સા પણ વર્ણવી છે.
વ્યવહારુ ઉપાય
- મળત્યાગ વખતે જોર ન કરવું; ૫ મિનિટથી વધુ ન બેસવું, મોબાઇલ સાથે નહીં.
- હૂંફાળા પાણીમાં બેસવું (સિટ્ઝ બાથ), દિવસમાં ૧-૨ વાર ૧૦ મિનિટ.
- લાંબા સમય બેસવાનું હોય તો દર કલાકે ઊભા થઈ ચાલવું.
- રોજ ચાલવું, વજન નિયંત્રણ.
આહાર
- રોજ ૮-૧૦ ગ્લાસ પાણી; છાશ (દિવસે), શાક, ફળ, ઇસબગુલ, આખાં અનાજ.
- ઘી માપસર (મળ નરમ રાખે).
- તીખું, તળેલું, મેંદો, વધુ ચા-કૉફી, દારૂ ઓછાં; મોડી રાતે ભારે ભોજન નહીં.
ઔષધ અને પંચકર્મ
આયુર્વેદમાં ત્રિફળા, હરડે, અભયારિષ્ટ, કાંકાયન વટી, નાગકેસર (લોહી પડે ત્યારે) જેવાં દ્રવ્યો અર્શમાં ઉપયોગી ગણાય છે. યોગ્ય દવા, માત્રા અને સમય આપની સ્થિતિ તપાસ્યા પછી વૈદ્ય નક્કી કરશે. મોટા કે બહાર આવતા મસામાં ક્ષારસૂત્ર-ક્ષારકર્મ નિષ્ણાતની દેખરેખમાં વિચારી શકાય.
ક્યારે તરત ડૉક્ટરને બતાવવું?
- વધુ પ્રમાણમાં લોહી, ચક્કર, નબળાઈ
- કાળો મળ, વજન ઘટવું, મળત્યાગની આદતમાં લાંબો ફેરફાર
- મસો બહાર આવીને અંદર ન જાય, તીવ્ર દુખાવો
- ૪૦ વર્ષ પછી પહેલી વાર લોહી પડવું
સંબંધિત પ્રશ્નો
ક્ષારસૂત્ર શું છે?
આયુર્વેદની ઔષધિય દોરા દ્વારા થતી વિશેષ ચિકિત્સા, જે નિષ્ણાત જ કરે છે.
મસા અને ફિશરમાં શું ફરક?
મસા નસોનો સોજો છે; ફિશર મળમાર્ગમાં ચીરો છે, જેમાં તીવ્ર દુખાવો થાય છે.
મસામાં કયો આહાર ટાળવો?
તીખું, તળેલું, મેંદો અને ઓછું પાણી; ફાઇબર અને પાણી વધારવાં.
ટૂંકમાં: મસા (અર્શ) નું મુખ્ય કારણ જૂની કબજિયાત અને જોર કરવું છે. ફાઇબરવાળો આહાર, પૂરતું પાણી, સિટ્ઝ બાથ, ત્રિફળા જેવી આયુર્વેદિક સંભાળ અને જરૂર પડ્યે ક્ષારસૂત્રથી ઑપરેશન વગર ઘણો આરામ મળી શકે.
આપ રૂબરૂ તપાસ માટે સલાહ લઈ શકો છો.
વૈદ્ય નિકુલ પટેલ (બી.એ.એમ.એસ.)
307, ત્રીજો માળ, શાલિન કોમ્પ્લેક્સ, ફરકી લસ્સીની ઉપર, કૃષ્ણબાગ ચાર રસ્તા, મણિનગર, અમદાવાદ – 380008
સમય: સવારે 10:00 થી 1:00 અને બપોરે 3:00 થી 6:30 | શનિ–રવિ: બંધ
📍 ક્લિનિકનું Location — Google Maps