મારી ૨૩ વર્ષની પરિચિત યુવતીને માસિક આવવાના થોડા દિવસ પહેલાં છાતી (સ્તન) અને પેટમાં સખત દુખાવો થાય છે. દુખાવાને કારણે તે કામ પર પણ ધ્યાન આપી શકતી નથી અને ચીડિયાપણું આવી જાય છે. આવું દર મહિને થાય છે. આ દુખાવો શાને કારણે થાય છે, અને તેનો ઉપાય શું છે? આયુર્વેદમાં આ માટે શું માર્ગદર્શન છે?
નમસ્તે
આપનો દિવસ સ્વસ્થ રહે !!
ડૉ. નિકુલ પટેલ દ્વારા સંચાલિત આયુર્વેદના આરોગ્ય વિશ્વમાં આપનું સ્વાગત છે.
સીધો જવાબ: માસિક પહેલાં સ્તનમાં ભાર-દુખાવો અને પેટમાં દુખાવો ઘણી યુવતીઓમાં PMS (પ્રી-મેન્સ્ટ્રુઅલ સિન્ડ્રોમ) નો ભાગ હોય છે, જે હોર્મોનના ફેરફારથી થાય છે. આહાર, કસરત, તણાવ ઘટાડો અને આયુર્વેદિક સંભાળથી મોટા ભાગે સારો આરામ મળે છે. દુખાવો ખૂબ તીવ્ર હોય તો ગાયનેક તપાસ જરૂરી છે.
સમસ્યાની સમજ
માસિકના બીજા ભાગમાં હોર્મોન બદલાવાથી સ્તનમાં પ્રવાહી ભરાવો, સોજો અને દુખાવો થઈ શકે. પેટમાં દુખાવો, ફૂલવું, ચીડિયાપણું, થાક અને ઊંઘની તકલીફ પણ PMS નાં લક્ષણ છે. ખૂબ તીવ્ર પેટનો દુખાવો હોય તો એન્ડોમેટ્રિઓસિસ કે ગાંઠ જેવાં કારણ તપાસવાં પડે.
આયુર્વેદની દૃષ્ટિ
આયુર્વેદમાં માસિક સંબંધિત દુખાવાને કષ્ટાર્તવ કહેવાય છે, અને તેમાં અપાન વાત (નીચેની દિશાનો વાયુ) ની વિકૃતિ મુખ્ય ગણાય છે. ઉજાગરા, તણાવ, ઠંડું-સૂકું ભોજન અને કબજિયાત વાત વધારે છે. સ્તનમાં ભાર અને સોજોમાં કફ પણ ભાગ ભજવે છે, અને ચીડિયાપણામાં પિત્ત.
વ્યવહારુ ઉપાય
- માસિકના ૭-૧૦ દિવસ પહેલાંથી મીઠું, ચા-કૉફી, તળેલું ઓછું.
- રોજ ૩૦ મિનિટ ચાલવું કે યોગ.
- પેટ પર ગરમ પાણીની કોથળીનો શેક.
- યોગ્ય માપની, આરામદાયક બ્રા.
- પૂરતી ઊંઘ; ધ્યાન અને ભ્રામરી પ્રાણાયામ.
- લક્ષણોની ડાયરી રાખવી (ક્યારે, કેટલો દુખાવો).
આહાર
- ગરમ, હલકો, તાજો ખોરાક; તલ, ગોળ માપસર, લીલાં શાક, ફળ.
- કબજિયાત ન થાય તે માટે પાણી અને ફાઇબર.
ઔષધ અને યોગ
આયુર્વેદમાં શતાવરી, અશોક, દશમૂળ, હિંગ્વાષ્ટક (ગૅસ-ફૂલવામાં) જેવાં દ્રવ્યો કષ્ટાર્તવમાં ઉપયોગી ગણાય છે. યોગ્ય દવા, માત્રા અને સમય આપની સ્થિતિ તપાસ્યા પછી વૈદ્ય નક્કી કરશે. યોગ: બદ્ધકોણાસન, ભુજંગાસન, માર્જરાસન, બાલાસન.
ક્યારે તરત ડૉક્ટરને બતાવવું?
- સ્તનમાં ગાંઠ, ડીંટીમાંથી સ્રાવ
- પેટમાં અસહ્ય દુખાવો, બેહોશી, તાવ
- માસિકમાં ખૂબ વધુ રક્તસ્રાવ કે ખૂબ અનિયમિત માસિક
- માસિક પહેલાં ખૂબ ઉદાસી કે પોતાને નુકસાનના વિચાર
સંબંધિત પ્રશ્નો
PMS એટલે શું?
માસિક પહેલાંના દિવસોમાં થતાં શારીરિક અને માનસિક લક્ષણો, જે માસિક શરૂ થતાં ઘટે છે.
માસિક પહેલાં સ્તન દુખવા સામાન્ય છે?
હા, ઘણી સ્ત્રીઓમાં; ગાંઠ કે સ્રાવ હોય તો તપાસ જરૂરી.
કષ્ટાર્તવ શું છે?
આયુર્વેદમાં દુખાવાવાળા માસિકની સ્થિતિ, જેમાં અપાન વાતની વિકૃતિ મુખ્ય છે.
ટૂંકમાં: માસિક પહેલાં સ્તન અને પેટમાં દુખાવો ઘણી વાર PMS નો ભાગ હોય છે. મીઠું-ચા ઓછાં, નિયમિત કસરત, શેક, પૂરતી ઊંઘ અને વૈદ્યની સલાહથી શતાવરી-અશોક જેવી સંભાળ આરામ આપે છે; ગાંઠ કે તીવ્ર દુખાવામાં તપાસ.
આપ વધુ માર્ગદર્શન માટે સલાહ લઈ શકો છો.
વૈદ્ય નિકુલ પટેલ (બી.એ.એમ.એસ.)
307, ત્રીજો માળ, શાલિન કોમ્પ્લેક્સ, ફરકી લસ્સીની ઉપર, કૃષ્ણબાગ ચાર રસ્તા, મણિનગર, અમદાવાદ – 380008
સમય: સવારે 10:00 થી 1:00 અને બપોરે 3:00 થી 6:30 | શનિ–રવિ: બંધ
📍 ક્લિનિકનું Location — Google Maps